Colson Whitehead – De jongens van Nickel

 Whitehead kan schrijven en ‘De jongens van Nickel’ moet gelezen worden!

Elwood Curtis is een heel nette zwarte jongen die duidelijk van zijn oma geleerd heeft zich niet in de problemen te begeven. Hij werkt, doet het goed op school en houdt zich gedeisd, tot het lot zich tegen hem keert. Op weg naar de Hogeschool om extra lessen te volgen stapt hij in een auto die gestolen blijkt te zijn. De rechter besluit hem naar de Tuchtschool Nickel te sturen om hem te leren zich te gedragen. Dit alles speelt zich af in de jaren zestig, een tijd waarin Martin Luther King inspireert tot demonstraties en de rassenscheidingswetten in Florida nog altijd hoogtij vieren. Op Nickel blijkt dat niet anders te zijn, de witte en zwarte jongens worden slecht behandeld, maar de zwarten net een tikje meer. Vriendschap tussen deze twee kampen is er dan ook niet, maar Elwood wordt op sleeptouw genomen door zijn maatje Turner waardoor het leven net wat makkelijker wordt.

Whitehead beschrijft in dit boek de verschrikkingen van nog niet zo heel lang geleden die geïnspireerd zijn op de werkelijkheid. In 2014 kwam naar buiten dat er bij zo’n tuchtschool in Florida naast de ‘gewone’ begraafplaats een geheime begraafplaats was. Jongens die daar begraven werden stonden te boek als ‘weggelopen’. Op basis van getuigenverslagen heeft Whitehead deze wereld op papier gezet in de vorm van een roman.

Het is een ongemakkelijke waarheid waarin we zien hoe racisme, discriminatie en onwetendheid samen de basis vormen voor een gesegregeerde maatschappij, waarvan we parallellen in onze huidige (Europese) samenlevingen terugzien. Het schokkendst voor mij, waren niet de afranselingen, maar de manier waarop stelselmatig de spirit van deze jongens wordt gebroken en er voor wordt gezorgd dat ze niet meer nadenken en zeker niet beter terechtkomen in de maatschappij als ze worden vrijgelaten.

Minstens zo belangrijk als het verhaal is de prachtige vertelstijl van Whitehead. In heel eenvoudige zinnen en zonder poeha beschrijft hij de wereld van deze jonge zwarte mannen en hoe het daarna met hun is afgelopen, drank, drugs, het leger, baantjes en soms wat succes. Met een prachtig einde waarmee het verhaal rond komt, zonder sentimenteel te worden. Eén ding blijft overduidelijk, zelfs als de jongen weg is uit Nickel, Nickel blijft in de jongen zitten. 

Fabio Genovesi – In het diepe

In het diepe is een handboek voor het leven

Fabio is het jongste lid van de Mancini-familie en het enige kleinkind van negen opa’s (die eigenlijk broers van zijn opa zijn) en een oma. Er wordt dus altijd een beroep op hem gedaan, want iedereen wil dat Fabio met hem meegaat, vissen, paddenstoelen zoeken, jagen enzovoort. Als hij op school begint komt hij erachter dat niemand 10 opa’s heeft en besluit hij dat hij zich toch normaler voor zal moeten gaan doen en gaat hij zijn opa’s ooms noemen. Uiteraard tot groot ongenoegen van zijn opa’s.

In dit derde boek van Fabio Genovesi, gaat het net als in Vissen Voeren en Wat de Golven Brengen over opgroeien en in dit boek heeft hij de verwondering van het jonge kind mooi weten te vangen. Waar zijn eerdere boeken over tieners gaan is Fabio zes aan het begin van het boek en ongeveer veertien aan het eind. Ook hij is een buitenbeentje en moet zich staande houden in een wereld die hij niet begrijpt, want de wereld van school en kerk is duidelijk anders dan de wereld in het Mancini-dorp waar hij woont.

Zeker als zijn vader in een coma raakt na een val van een ladder in de kerk en Jezus hem niet snel wakker lijkt te willen maken probeert Fabio op zijn eigen manier grip op de werkelijkheid te krijgen. Hij besluit het leven te leren door elke week een handboek te kopen bij mevrouw Stella en dit voor te lezen aan zijn vader. Zo leert hij de beginselen van het wormen kweken, alles over palingen en het opzetten van dieren. Ondertussen hoopt hij op vriendschap en die blijkt uit onverwachte hoek te komen.

Meer nog dan in zijn eerdere boeken zien we de ontwikkeling van een kind, waarbij de omstandigheden van Italië wat minder op de voorgrond treden dan in eerdere boeken (er is armoede, maar deze wordt niet geproblematiseerd).  Een terugkerend thema is wel het ‘buitenbeentje’ zijn en dat buitenbeentjes elkaar weer steunen, zo ontstaan er interessante dwarsverbanden tussen zijn boeken. Los daarvan is het een heerlijk boek om te lezen, goed geschreven in compacte hoofdstukken die verhalen op zich zijn. Fabio vertelt zijn leven en zijn familiegeschiedenis in die verhalen en daarmee wordt ‘In het diepe’ zelf een handboek voor het leven.

Fatima Farheen Mirza – Een plek voor ons

Het beste boek van 2019: een verhaal over migratie, opvoeden en opgroeien

Layla migreert naar Amerika als ze met Rafiq trouwt, een Indiër die daar al woont. Ze stichten samen een gezin en na twee meiden, Hadia en Huda, wordt er ook een zoon geboren: Amar. Amar komt maar weinig aan het woord in dit boek, zijn verhaal wordt verteld door de vrouwen in zijn familie, door zijn moeder en zijn oudste zus. Het is een verhaal over belonging, waar hoor je thuis, bij je familie, je gemeenschap, je vrienden op school?

De Indiase gemeenschap waartoe de familie behoort is heel hecht, maar daardoor voor de kinderen ook benauwend. Alle drie de kinderen worstelen ermee dat hun normen uit het oude land worden opgelegd en dat die normen sterk verschillen naar gender. Hadia is een echte studiebol, ze werkt heel hard, in de hoop dat haar vader haar zal opmerken. Ze zorgt voor haar zusje en broertje, maar haar resultaten worden niet opgemerkt. Het is moeilijk voor haar om te zien dat Amar veel meer mag zoals rondhangen buiten en op straat, geprezen wordt voor het doen van klusjes en als hij eens een voldoende haalt wordt dat gevierd. Zelf worstelt ze met het niet uitgehuwelijkt willen worden, ze wil studeren en trouwen uit liefde.

Amar kan ook niet omgaan met de normen en verwachtingen die hem worden opgelegd. De buitenwereld is zo anders dan de wereld van zijn gezin en gemeenschap. Hij voelt zich daardoor nergens thuis. De verwachtingen voor hem als moslim weet hij niet waar te maken, hij weet niet of hij in god gelooft, voor studeren kan hij de discipline niet opbrengen en de verleidingen van buiten zijn groot. De ruzies met zijn vader zijn talrijk en na het verlies van zijn beste vriend en zijn heimelijke liefde glijdt hij langzaam af.

We horen in het boek vooral de stemmen van Layla en Hadia die terugkijken op hun tijd in Amerika en de spanningen en frustraties die zij hadden. Dit geeft een prachtig inkijkje in een voor mij vrij onbekende cultuur, die van islamitische Indiërs. Vooral de spanning rondom de verschillende normen en verwachtingen voor jongens en meisjes is heel goed weergegeven. Maar ook de algemene frustraties van ouders die niet weten hoe ze hun kind kunnen beschermen of helpen in een voor hun nieuwe tijd. De tijd van drank, drugs, (sociale) media en de war on terror. Daarmee is het veel meer dan een verhaal over een cultuur of een verhaal over migratie. Het is een verhaal over opvoeden en opgroeien, waarmee Mirza (1991) mij ontzettend heeft geraakt. 

Sien Volders - Noord

Goed uitgewerkte roman over vrijheid

Eén van de andere boeken die ik voor de Hebban debuutprijs las was Noord van Sien Volders. Volders kan goed schrijven en heeft een interessant idee (parallelle levens in verschillende decennia) mooi uitgewerkt, al is het even wachten op de diepgang. In het kader van ‘koop eens een boek van een vrouw’ kan ik deze zeker aanbevelen.

Noord is een mooi boek waarin de verhalen van Mary en Sarah zich met elkaar verstrengelen. Mary is vijftig jaar geleden naar het Noorden vertrokken en werd daar een nieuw mens, weg uit het tumult van de stad, critici en verwachtingen. Sarah moet bedenken welke weg ze in wil slaan met haar sieraden, ze is zilversmid en heeft altijd exclusief en voor zichzelf gewerkt, maar dan krijgt ze het aanbod om samen te gaan met een groot sieradenhuis. Om te bedenken wat ze wil vertrekt ze naar het Noorden en daar ontmoet ze haar grote liefde, een liefde die elk jaar dieper in zijn alcoholisme zakt en niet kan aarden in de stad. Daar in het Noorden gaat ze op zoek naar vrijheid net als mensen dat al decennia voor haar hebben gedaan. Er ontwikkelt een mooie vriendschap tussen Mary en Sarah waarin ze elkaar op de hoogte houden van hun liefdes en hun liefde voor de vrijheid.

Wat het mooie is aan Noord is dat het twee verhalen vertelt en het zich lang geleden afspeelt. Het verhaal van Sarah speelt in 1982, een tijd waarin er geen mobiele telefoons waren, nog niet iedereen telefoon had in Canada en er vooral veel brieven werden geschreven. Naar het Noorden gaan was dan ook echt weg gaan uit de gebruikelijke wereld. Heerlijk een stap terug uit onze volle internet-gedreven levens. Volders laat ook de keerzijde zien van het leven in het hoge Noorden, het gevecht tegen de drank en de eenzaamheid van de winters.

Waar het boek eerst niet boven een feelgood roman uitsteekt verdiepen de karakters zich geleidelijk toch en weet Volders een aantal mooie intrinsieke dillema's voor te leggen aan haar personages. Wat weegt zwaarder de vrijheid of de liefde? Hoe is de liefde voor muziek te combineren met de eenzaamheid van het Noorden? Niet alles is wat het lijkt en niet al het moreel verwerpelijke is ook echt slecht. Haar schrijfstijl is erg toegankelijk en daardoor geschikt voor een groter publiek. Ik ben dan ook erg benieuwd wat deze debutant nog meer in haar mars heeft. 

Arjen van Veelen – Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken

Prachtig boek over verlies en terugkeer

Voor de Hebban debuutprijs las ik vijf Nederlandse debuten van de shortlist en dit was mijn persoonlijke favoriet. Helaas is ‘Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken’ net buiten de top drie gebleven, ik had dit boek de prijs zeer gegund.

Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken is een prachtig boek over jezelf vinden als je de ander kwijt bent. De hoofdpersoon, wiens naam niet genoemd wordt, ik zal hem de schrijver noemen, raakt zijn beste vriend kwijt aan de dood en vertelt over de zoektocht die hij heeft doorgemaakt met deze vriend. De zoektocht naar zichzelf. Nu Tomas er niet meer is wordt het een zoektocht naar zijn vriend en de toekomst en die leidt naar Alexandrië. De schrijver wil namelijk een biografie over Alexander de Grote componeren en hoopt door het vinden van Alexander ook zichzelf terug te vinden en het liefst ook een klein stukje van zijn vriend.

Tomas is een dichter die leeft voor de woorden en die zich in mindere tijden terugtrekt in zijn geboortestreek op het Vlaamse platteland. De schrijver die zich niet goed raad weet in zijn nieuwe omgeving en met de overgang van Nederland naar de Verenigde Staten probeert houvast te vinden aan de herinneringen die hij heeft aan zijn vriend. Hij bedenkt dat hij de dichtbundels van zijn vriend zal plaatsen in de bibliotheek van Alexandrië en wil Tomas zo onsterfelijk maken.

De schrijfstijl van Van Veelen is heerlijk, het boek leest lekker weg en heeft voldoende diepgang. Doordat de hoofdstukken vrij kort zijn leest het boek lekker makkelijk weg en is het ook niet zo’n probleem om het boek even weg te leggen en in de volgende trein weer op te pakken. Bijzonder aan dit boek, voor mij, was het gebruik van 'foto's' van de plekken waar de schrijver komt. Het is grappig omdat het letterlijk wat meer beeld geeft bij de omgeving en functioneel omdat de schrijver maar 24 (?) foto’s heeft op zijn wegwerpcamera en dus moet kiezen wat hij vast wil leggen. Een mooie metafoor voor dat we moeten kiezen wat we vasthouden van overledenen en wat niet. Jammer is dat de foto’s in het e-boek niet zo mooi uitkomen, misschien toch nog een keer in de boekhandel door het echte boek heen bladeren.

Ik las dat Van Veelen ondertussen ook een boek heeft uitgebracht over de tijd dat hij in de VS zat ‘Amerikanen lopen niet’, wat de suggestie wekt dat het boek autobiografisch is. Al met al is dit één van de betere boeken die ik dit jaar gelezen heb, en tot nu toe zeker het beste debuut. Lezen dus…!